Таа логика не исчезна со новите генерации, ниту со приказните за приватниот сектор, стартапи, фриленс и работа од дома. Само се префарба малку. Денес можеби поретко се кажува гласно, ама уште се слуша по семејни ручеци, по слави, пред зграда, на кафе: „Да се вработи некаде државно, да се среди“.
И токму во тој збор, „да се среди“, е половина од приказната. Државната работа не се гледа само како работно место. Се гледа како излез од нервоза. Како некаква потврда дека човек конечно застанал на цврсто тло, во земја каде приватната работа често личи на постојано чекање да видиш што ќе се случи следниот месец.
Затоа конкурсите за администрација, јавни претпријатија, општини, агенции и државни институции сè уште будат надеж, нервоза, телефонски јавувања и прашања што никогаш не се поставуваат сосема директно. „Има ли нешто?“ Тоа „нешто“ сите знаат што значи.
Не е проблемот само во менталитетот. Најлесно е да се каже дека луѓето сакаат државна работа затоа што таму „помалку се работи“. Има и такви примери, секако. Има канцеларии каде времето тече побавно од редица пред шалтер. Има и луѓе што ја бараат администрацијата како засолниште од работа, а не како професија. Ама ако целата приказна ја сведеме на тоа, ќе ја промашиме суштината.
Луѓето не бегаат кон државно само затоа што таму е удобно. Бегаат затоа што приватното често им изгледа небезбедно.
Во приватниот сектор има сериозни компании, коректни плати, професионални менаџери и работници што напредуваат со знаење. Тоа мора да се каже. Но сликата што голем дел од луѓето ја носат од приватната работа е многу погруба. Прекувремено што не се плаќа. Сабота што прво е исклучок, па станува правило. Одмор што се бара со наведната глава. Плата дел на сметка, дел на рака. Пријавување на минималец. Шеф што мисли дека ако те плаќа, има право да ти го земе и викендот.
И тогаш државната работа почнува да изгледа како луксуз.
Не затоа што платите во јавниот сектор секогаш се високи. Не се. Многумина таму работат за просечни, па и скромни примања. Но платата стигнува. На датум. Боледувањето не се доживува како предавство. Породилното не е причина некој да те гледа попреку. Не мора секој месец да се прашуваш дали фирмата ќе издржи, дали газдата ќе затвори, дали новиот менаџер ќе „оптимизира трошоци“.
Сигурноста, кај нас, стана поважна од амбицијата.
Познавачи на пазарот на труд велат дека ова не зборува толку за љубов кон администрацијата, колку за слабата доверба во приватниот сектор. Кога работник сонува да влезе во државна институција не затоа што таму ќе се развива, туку затоа што конечно ќе може да земе кредит без да му се тресе раката, тогаш проблемот е поголем од еден конкурс.
Тој проблем почнува од довербата. Работникот често не му верува на приватниот работодавач дека ќе биде фер. Работодавачот, пак, често не му верува на работникот дека ќе остане ако му даде подобри услови. И така сите играат кратка игра. Работникот гледа да избега. Газдата гледа да заштеди. Државата гледа да вработи доволно луѓе за политички мир. А економијата? Таа некако се крпи.
Највидливо е кај младите. Дел од нив веќе не ни размислуваат за државна работа. Сакаат странство, фриленс, ИТ, приватен бизнис, работа без класичен шеф над глава. Но голем дел, особено во помалите градови, уште ја гледаат администрацијата како најдобрата можна опција. Не затоа што им е сон да седат зад шалтер. Не затоа што како деца замислувале печат и папки. Туку затоа што во нивната околина државната плата значи нормален живот.
Купување стан? Полесно ако си во државно. Кредит за автомобил? Полесно. Планови за семејство? Полесно. Дури и во очите на родителите, „државно“ уште звучи како благослов. Синот или ќерката се „средиле“. Тоа е зборот. Не се вработиле. Се средиле.
А кога едно општество го користи зборот „среден“ за човек што добил работа од која тешко се отпушта, тогаш јасно е што најмногу му недостига на пазарот: предвидливост.
Приватниот сектор со години се жали дека нема работници. Особено во угостителство, трговија, производство, транспорт, градежништво. Но ретко кој сака гласно да го каже другиот дел од реченицата: нема работници за условите што се нудат. Нема работници за плата со која едвај се тера месецот. Нема работници за смена што почнува во 8, а завршува кога ќе каже газдата. Нема работници за работа без јасен договор, без почит, без можност да се напредува.
Да, има и мрзливи. Има и луѓе што сакаат плата без труд. Тоа постои. Но не може цела генерација да се прогласи за мрзлива само затоа што не сака да работи под услови што ги трошат и телото и достоинството.
Од друга страна, ни државната администрација не е невина приказна. Таа со години се полни не секогаш според потреба, туку според партиски математики, коалициски договори, етнички клучеви и локални ветувања. Затоа граѓаните често гледаат парадокс: сите сакаат да се вработат во администрација, а кога ќе треба да завршат работа на шалтер, се жалат дека администрацијата е бавна, гломазна и неефикасна.
И двете работи можат да бидат точни.
Човек може да сака државна работа затоа што му треба сигурност, а истовремено да биде свесен дека системот е пренатрупан и неправеден. Тоа е една од македонските контрадикции што никој не сака многу да ја чепка. Сите го критикуваат системот, но многумина би влегле во него утре сабајле ако им се отвори врата.
Прашањето е што треба да се смени за државната работа да престане да биде единствениот симбол на мирен живот.
Одговорот не е само „помалку администрација“. Тоа звучи добро на прес-конференција, ама не решава ништо ако приватниот сектор остане простор во кој работникот е заменлив потрошен материјал. Решението е во фер плати, вистински договори, платено прекувремено, функционална трудова инспекција и работна култура во која човекот не мора да се понижува за да земе плата.
Државата, пак, мора да престане да биде најголем работодавач за партиска стабилност. Администрацијата треба да биде професионална служба, не награда за лојалност. Помалку „наш човек“, повеќе способен човек. Звучи едноставно, ама баш тука се крши целата работа.
Додека приватната работа значи страв, а државната значи мир, изборот на луѓето ќе биде јасен. Никој не треба да им се чуди.
Луѓето не трчаат по печат и канцелариска столица затоа што тоа им е животен сон. Трчаат по сигурност. По редовна плата. По викенд без телефон од шефот. По боледување без чувство на вина. По живот во кој можеш да испланираш нешто повеќе од следниот месец.
И тука, всушност, е целата приказна.
Државната работа не е толку силна затоа што администрацијата е прекрасна. Силна е затоа што приватниот сектор, за премногу луѓе, сè уште не изгледа како место каде може достоинствено да се остари.