И тука почнува вистинската приказна.
Кај нас платата најчесто се доживува како нето-износ. Работникот прашува: „Колку ќе земам?“ Работодавачот одговара со сумата што ќе легне на сметка. Сѐ друго останува некаде зад завесата, во пресметки, пријави, придонеси и даноци. Ако системот се смени и бруто-платата оди директно кај работникот, таа завеса би паднала веднаш.
Економистите велат дека првата последица би била психолошка. Луѓето конечно би виделе колку навистина чини нивниот труд.
„Работникот би сфатил дека платата не е само она што го подига од банкомат. Тој би видел дека од неговата работа се финансираат пензии, здравство, данок и целиот социјален систем“, велат познавачи на пазарот на труд.
На прв поглед, идејата звучи фер. Парите прво кај работникот, па тој сам да плати што треба кон државата. Така секој месец би се гледало колку се одвојува за пензиско, колку за здравство, колку за данок. Нема магла. Нема „толку ти е платата и готово“. Сѐ е пред очи.
Но, економистите предупредуваат дека во пракса тоа би било многу посложено. Не затоа што луѓето не треба да знаат колку плаќаат, туку затоа што редовната наплата на придонеси не смее да зависи од тоа дали некој ќе биде дисциплиниран, заборавен или притиснат од домашни трошоци.
„Ако целата бруто-плата легне кај работникот, дел од луѓето ќе ги потрошат парите пред да ги платат обврските. Не од лоша намера, туку затоа што животот стиска. Рата, сметки, деца, храна. И тогаш државата ќе има проблем, а работникот уште поголем“, објаснуваат економисти.
Најголем ризик би бил токму тоа. Нередовна уплата на придонеси. Ако не се плати пензиското, се отвора дупка во стажот. Ако не се плати здравственото, се комплицира здравственото осигурување. Ако не се плати данокот, следуваат долгови, камати, блокади. Една плата што на почеток изгледала поголема, за неколку месеци може да стане финансиска стапица.
Има и друг проблем. Не сите работници се подготвени да водат лична „мини-сметководствена служба“. Некој ќе знае. Некој ќе плати навреме. Некој нема ни да разбере што точно треба да направи. Особено постарите работници, луѓето со пониски примања или оние што немаат навика да користат електронски услуги.
Затоа дел од експертите сметаат дека подобро решение не е работникот сам да ја исплаќа обврската, туку бруто-платата да стане повидлива. На пример, секоја исплатна листа да биде појасна, поразбирлива и задолжително доставена. Работникот да знае: ова е мојата бруто-плата, ова оди за пензија, ова за здравство, ова е данок, ова ми останува како нето.
„Транспарентноста е добра. Но, префрлањето на целата административна одговорност врз работникот може да направи хаос“, велат даночни познавачи.
За работодавачите, ваквата промена би значела помалку директна улога во уплатата на придонесите, но не и автоматски помалку трошоци. Бруто-платата и понатаму би останала трошок за фирмата. Разликата е во тоа кој ќе го носи товарот на плаќањето кон државата.
А за работникот? Тој можеби првпат би ја видел целата сума што ја заработил. И можеби првпат би се налутил кога ќе види колку малку од неа останува за дома.
Токму тука е и најголемата вредност на оваа идеја. Не во тоа сите сами да си пресметуваат придонеси, туку во тоа луѓето конечно да ја видат целата слика. Платата не е само бројката што легнува на сметка. Платата е и она што невидливо заминува пред работникот воопшто да ја допре.
А кога еднаш ќе се види таа бројка, тешко се заборава.