Во Скопје, приказната е особено остра. Гарсоњера во просечна населба лесно стигнува до 150–200 евра месечно. За истите пари, некој ќе рече, можеш да отплаќаш кредит. И тука почнува спорот.
На прв поглед, купувањето изгледа како „паметна инвестиција“. Наместо да даваш пари на сопственик, ги вложуваш во нешто што утре ќе биде твое. Логиката е проста. Но реалноста не е толку чиста.
Банките не даваат станови бесплатно. Каматите, осигурувањата, административните трошоци… на крај, станот чини многу повеќе од цената што ја гледаш во оглас. Еден стан од 70.000 евра лесно може да излезе 90.000 или повеќе, кога ќе се соберат сите трошоци низ годините.
А има и уште нешто. Обврска. Тежина што стои над глава секој месец.
„Кредитот не е само рата, туку начин на живот“, велат финансиски аналитичари. Една грешка, еден изгубен приход, и приказната станува непријатна. Банката не прашува дали имаш проблем. Таа си ја бара ратата.
Од друга страна, киријата изгледа како „фрлање пари“. Плаќаш, а ништо не останува твое. Но има една предност што често се потценува – слободата.
Ако не ти се допаѓа станот, заминуваш. Ако најдеш подобра работа во друг град, заминуваш. Ако животот те сврти на друга страна, пак заминуваш. Нема врзување. Нема долгорочен товар.
„Киријата е цена за флексибилност“, велат познавачи на пазарот на недвижности.
Но и тука има замка. Кириите растат. И тоа без предупредување. Денес плаќаш 250 евра, утре 300. Сопственикот може да ја смени цената, да го продаде станот или едноставно да те замоли да се иселиш. И пак си на почеток.
Во последниве години, пазарот во Македонија се однесува непредвидливо. Цените на становите растат побрзо од платите. Тоа значи дека купувањето стан станува сѐ потешко, особено за млади луѓе.
Некои прават проста пресметка. Ако ратата за кредит е слична на киријата, подобро е да купиш. Но тоа важи само ако имаш стабилен приход и сигурност дека ќе можеш да го издржиш товарот на долг рок.
Други, пак, гледаат пошироко. Не е исто дали имаш 25 или 45 години. Не е исто дали планираш да останеш во ист град или размислуваш за заминување во странство. Не е исто дали имаш заштеда или почнуваш од нула.
Има и трета група. Луѓе што намерно не купуваат, иако можат. Парите ги вложуваат во бизнис, во инвестиции, во нешто што може да им донесе повеќе од стан. За нив, недвижноста не е дом, туку врзан капитал.
Сепак, кај нас постои и емоционален момент. „Свој стан“ не е само финансиска одлука. Тоа е чувство на сигурност, на припадност. Многумина не сакаат цел живот да живеат под туѓ кров, без разлика на математиката.
И тука нема едноставен одговор. Нема формула што важи за сите.
Ако имаш стабилна работа, планираш да останеш на едно место и можеш да издржиш кредит без да се задушиш – купувањето има логика. Но ако си во фаза на живот каде работите брзо се менуваат, ако приходите ти варираат или ако едноставно не сакаш да бидеш врзан – киријата не е толку лош избор како што звучи.
На крај, дилемата не е само „што е поевтино“. Прашањето е што можеш да си дозволиш да го носиш на грб. Киријата те чини секој месец. Кредитот те чини секој ден.
И тука, секој сам си ја пишува сметката.