Според Анкетата за потрошувачка на енергија во домаќинствата, 38,2 проценти од домаќинствата се греат на огревно дрво, дрво од овошни насади или дрвени отпадоци. Тоа значи дека дрвото и натаму е најкористен енергент за греење во земјава.
Зад бројката стои секојдневие што добро го знаат илјадници семејства. Наесен се бараат кубици, се договара превоз, се гледа дали дрвото е суво или „само така изгледа“, се пресметува колку ќе издржи до март. Некој купува одеднаш, некој зема по малку, колку што дозволува џебот. А зимата не прашува.
„За домаќинствата со пониски примања, дрвото често изгледа како најсигурна варијанта. Не затоа што е евтино како порано, туку затоа што трошокот може да се планира однапред“, велат економисти што ја следат потрошувачката.
На второ место е електричната енергија, со 24,6 проценти. Тоа се домаќинства што се потпираат на клими, греалки, панели или други електрични уреди. Во градовите ова е сè почест избор, особено кај становите и поновите градби. Но и тука има страв. Сметката за струја може да изненади, особено ако зимата стегне, а домот не е добро изолиран.
Познавачите велат дека најголемата разлика не ја прави само енергентот, туку состојбата на домот. Стара дограма, влажни ѕидови, неизолирани тавани и куќи градени пред неколку децении трошат многу повеќе енергија. Во такви услови, и најдоброто греење станува скапо.
„Не може да се зборува само за дрва или струја. Ако куќата ја губи топлината за половина час, тогаш секој енергент станува товар“, објаснуваат експерти за енергетска ефикасност.
Интересен е и податокот дека 18,6 проценти од семејствата користат комбинација од два или повеќе енергенти како основен начин на греење. Тоа е македонската зимска математика. Наутро клима, навечер ќумбе. Кога е многу студено, се пали и греалка. Ако има сонце, се штеди. Ако дојде голема сметка, се крати од друго место.
Овој модел покажува дека многу домаќинства не се врзани за еден систем, туку се снаоѓаат од ден за ден. Како што дозволува буџетот, како што дозволува времето, како што ќе се најде огрев.
На системите за централно греење од јавни котларници се потпираат 10,8 проценти од домаќинствата. Тоа е далеку помалку од бројот на оние што се греат на дрво. Централното греење главно е врзано за урбаните средини, најмногу за зградите и населбите каде што таква инфраструктура веќе постои. За многу куќи, села и помали градови, тоа не е реална опција.
Економистите посочуваат дека зависноста од огревно дрво не може да се гледа само како прашање на навика. Во игра се платите, пензиите, цената на струјата, достапноста на дрвата, но и довербата на граѓаните дека еден систем ќе им обезбеди топол дом без финансиски шок.
„Луѓето не избираат секогаш што е најмодерно, туку што можат да платат и што им изгледа најсигурно. Кај греењето нема многу простор за ризик“, велат аналитичарите.
За дел од семејствата, дрвото е и прашање на контрола. Купуваш неколку кубици, ги гледаш во двор и знаеш колку имаш. Кај струјата, сметката доаѓа подоцна. А тогаш веќе е доцна за штедење.
Но, цената на оваа зависност не е само во парите. Греењето со дрва носи и загадување, чад, ситни честички, особено во котлините и населбите каде што куќите се густо наредени. Кога ќе падне магла и ќе се запалат ќумбињата, воздухот се чувствува веднаш. Во грло, во очи, на прозорците.
Сепак, за многумина изборот е тесен. Ќумбето останува таму каде што сметките се бројат внимателно, каде што зимата се преживува со пресметка, а не со желби. И затоа, и по сите најави за модерно и чисто греење, македонските дворови повторно се полни со дрва.