Во Македонија речиси секое трето дете е изложено на ризик од сиромаштија. Зад оваа реченица не стои само статистика, туку секојдневие: семејства што избираат меѓу сметки и храна, деца што растат со помал пристап до градинка, подобро образование, здравствена грижа, мирен дом и можност да не почнат живот со чувство дека веќе заостануваат.
Новата анализа на УНИЦЕФ и Министерството за социјална политика, демографија и млади предупредува дека детската сиромаштија останува висока и тврдокорна, и покрај претходните реформи во социјалната заштита. Во извештајот се посочува дека околу 120.000 деца, односно приближно секое трето дете, живеат во монетарна сиромаштија, а најновиот преглед наведува дека 29,5 проценти од децата во 2024. година биле во ризик од сиромаштија.
Ова е бројка што не смее да се чита рамнодушно. Кога сиромаштијата ги погодува децата, таа не е само моментална мака на едно домаќинство. Таа станува наследство. Се пренесува во училишниот успех, во здравјето, во самодовербата, во шансите за работа, во способноста едно дете утре да стане возрасен човек што ќе учествува рамноправно во општеството.
Детската сиромаштија не е приватен проблем на семејството
Најопасната заблуда е дека сиромаштијата е само личен неуспех. Кај децата таа заблуда паѓа веднаш. Детето не избира во какво семејство ќе се роди, колку приходи ќе има домот, дали родителот ќе има стабилна работа, дали во близина ќе има градинка, дали училиштето ќе има услови и дали системот ќе го забележи навреме.
УНИЦЕФ посочува дека сиромаштијата е особено изразена кај еднородителските домаќинства, ромските семејства и семејствата со три или повеќе деца, каде што речиси едно од две деца живее под прагот на сиромаштија. Дополнителен проблем е и нискиот опфат со поддршка: само околу 19 проценти од домаќинствата во Македонија добиваат детски или семејни додатоци, додека во ЕУ тој опфат е околу 88 проценти.
Тоа значи дека системот не стигнува до многу од оние за кои треба да постои. Ако помошта е ниска, ограничена, условена, административно тешка или врзана за тесни критериуми, таа лесно ги промашува децата што имаат потреба од неа. А кога државата ќе промаши дете, последицата не е само денешна сиромаштија, туку утрешна нееднаквост.
Универзален детски додаток како сериозна опција
Една од опциите што сега се разгледуваат е воведување универзален детски додаток – редовна парична поддршка за секое дете, независно од приходите на домаќинството. Министерот за социјална политика, демографија и млади Фатмир Лимани изјави дека е потребна „нова генерација реформи“ со подобар опфат, поадекватна поддршка, ориентација кон детето и подобро поврзување на социјалната заштита со пазарот на труд. Министерството наведува дека паралелно се разгледува и проширување на опфатот и висината на постојните детски додатоци.
Универзалниот додаток има една силна предност: не ги дели децата на „докажано сиромашни“ и „административно невидливи“. Тој тргнува од идејата дека секое дете има потреби, а државата има интерес тие потреби да не останат целосно на товар на семејниот буџет. Секако, тоа не значи дека сите семејства имаат иста потреба од поддршка. Но значи дека детето конечно се става во центарот на политиката, а не на крајот од формуларот.
Прашањето не е само колку ќе чини таква мерка. Прашањето е колку нè чини да не ја воведеме. Детската сиромаштија создава трошоци што се појавуваат подоцна – во образовни заостанувања, здравствени ризици, социјална исклученост, ниска продуктивност и трајна зависност од помош. Ако една држава не вложува во децата кога е најпотребно, потоа плаќа поскапа сметка за последиците.
Пари, но не само пари
Паричната поддршка е важна, но не е доволна сама по себе. Детската сиромаштија не се мери само со тоа дали во домот има доволно приход. Таа се гледа и во тоа дали детето има пристап до градинка, квалитетно училиште, здрава исхрана, здравствена заштита, безбеден простор, култура, спорт и дигитални можности.
УНИЦЕФ во континуитет предупредува дека детската сиромаштија има повеќе димензии. Децата-Роми имаат значително поголема веројатност да искусат повеќедимензионална сиромаштија, а регионалните разлики дополнително ја продлабочуваат нееднаквоста. Истовремено, европската Детска гаранција се споменува како механизам што може да го подобри пристапот на најранливите деца до основни услуги.
Затоа вистинската реформа мора да биде двојна: пари за семејствата, но и услуги за децата. Детски додаток без градинки, без здравствена достапност и без училишта што ги фаќаат децата кога почнуваат да заостануваат е половична политика. Од друга страна, услуги без основна финансиска сигурност во домот често не стигнуваат до оние што најмногу им требаат.
Сиромаштијата како политичко огледало
Секое општество има теми што ги става на врвот и теми што ги турка под тепих. Детската сиромаштија долго време припаѓаше на вторите. Се споменуваше во извештаи, кампањи и прес-конференции, но ретко стануваше централно политичко прашање. А треба да биде едно од првите.
Зашто ова не е само социјална политика. Ова е демографија, образование, здравство, економија и морална зрелост на државата. Ако дете расте во сиромаштија, државата губи човечки капитал уште пред да почне да го гради. Ако семејствата со повеќе деца се најранливи, тогаш демографската политика не може да се сведе на слогани за наталитет. Таа мора да значи реална поддршка, предвидливост и чувство дека родителството не е казна за сиромашните.
Децата не можат да чекаат подобар буџет
Реформите секогаш имаат фискални ограничувања. Но децата немаат луксуз да чекаат „погоден момент“. Раното детство, школските години, адолесценцијата – тоа се периоди што не се враќаат. Ако поддршката дојде предоцна, таа често веќе поправа штета наместо да спречува неправда.
Затоа прашањето за универзален детски додаток треба да се разгледува сериозно, со пресметки, фази, јасни критериуми и јавна дебата. Но не смее да се закопа во бескрајни административни одложувања. Македонија има доволно анализи за да знае каде е проблемот. Сега е потребна политичка волја да се признае дека детската сиромаштија не е маргинална тема, туку централна мерка за иднината на земјата.
Детето што денес живее на работ на сиромаштијата не бара милост. Бара систем што нема да го казни затоа што се родило во погрешен приходен ред. Бара држава што ќе разбере дека секое дете е јавна одговорност, а не приватна статистика. И бара општество што конечно ќе одлучи: децата не се трошок. Децата се најточната пресметка на нашата иднина.
Извор:panoptikum.mk