Младите брачни парови размислуваа како да соберат пари за учество, родителите помагаа колку што можеа, а станбениот кредит се сметаше за нормален дел од животниот пат. Денес ситуацијата изгледа значително поинаку. Сѐ повеќе млади луѓе и по триесеттата година живеат под кирија, а купувањето сопствен дом за многумина станува цел која постојано се оддалечува.
Не станува збор за недостаток на желба. Напротив. За голем дел од младите во Македонија сопствениот стан и понатаму останува една од најважните животни цели. Разликата е што денес патот до таа цел изгледа многу подолг и многу поскап отколку што бил пред само неколку години.
Цените на становите растат речиси континуирано. Во Скопје веќе одамна не е изненадување кога квадрат во одредени населби достигнува цени што до неодамна изгледаа незамисливи. Она што најмногу загрижува е фактот што растот на цените на недвижностите се движи побрзо од растот на платите. Тоа создава јаз кој станува сѐ потешко да се премости.
Млад човек кој денес има солидна плата честопати открива дека и покрај редовното работење и дисциплинираното штедење, потребни му се години за да собере доволно средства само за учество за станбен кредит. Во меѓувреме цените продолжуваат да растат, па целта што вчера изгледала достижна повторно се поместува неколку чекори подалеку.
Дополнителен проблем претставуваат и секојдневните трошоци. Киријата, сметките, храната, превозот и останатите расходи земаат значителен дел од месечниот буџет. За многумина остануваат премалку средства кои би можеле да се издвојат за штедење. Кога на тоа ќе се додадат повремените патувања, здравствените трошоци или потребата од автомобил, станува јасно зошто акумулирањето на поголема сума пари претставува сериозен предизвик.
Во минатото купувањето стан често се случувало во дваесеттите години. Денес сѐ почесто може да се слушне приказна за луѓе кои имаат 32, 35 или дури 40 години и сѐ уште живеат под кирија. Тоа не значи дека тие не работат или немаат приходи. Напротив. Голем дел од нив имаат стабилни работни места и редовни примања. Проблемот е што математиката на пазарот на недвижности повеќе не работи во нивна корист.
Многу млади парови денес се соочуваат со дилема која нивните родители ретко ја имале. Дали да продолжат да плаќаат кирија и да ја задржат флексибилноста или да се задолжат на дваесет или триесет години за да дојдат до сопствен дом? Одлуката не е едноставна. Високите камати од минатите години оставија трага врз размислувањето на луѓето, а неизвесноста околу идните приходи дополнително ја комплицира ситуацијата.
Интересно е што кај дел од младите се менува и самиот однос кон сопственоста. Ако порано станот се сметал за симбол на сигурност и успех, денес некои генерации почнуваат поинаку да размислуваат. За нив мобилноста, можноста да сменат работа или град и слободата да не бидат врзани со долгорочен кредит имаат значајна вредност. Сепак, и покрај ваквите промени, мнозинството и понатаму би избрало сопствен дом доколку условите тоа го дозволуваат.
Пазарот на недвижности во последните години создаде и нова психолошка појава. Стравот дека утре ќе биде уште поскапо. Многу луѓе чувствуваат притисок да купат што е можно побрзо бидејќи се плашат дека ако почекаат уште две или три години, цените дополнително ќе пораснат. Овој страв често носи избрзани одлуки и дополнително ја зголемува побарувачката.
Од друга страна, постојат и оние кои веруваат дека сегашните цени не можат бесконечно да растат. Според нив, пазарот во одреден момент ќе мора да се стабилизира бидејќи куповната моќ на населението има свои граници. Но никој не може со сигурност да каже кога и дали тоа ќе се случи.
Во меѓувреме, кириите исто така растат. Она што некогаш било привремено решение за неколку години, денес кај многумина станува долгорочен начин на живеење. Дел од младите веќе потрошиле десетици илјади евра за кирија во текот на својот живот, а сепак не се поблиску до сопствен стан отколку што биле на почетокот.
Проблемот не е само финансиски. Тој има и социјална димензија. Одложувањето на купувањето дом често значи одложување на други животни одлуки. Формирање семејство, добивање деца или преселба во поголем простор стануваат теми кои зависат од финансиската состојба и од можноста да се обезбеди стабилно живеалиште.
Некои млади бараат алтернативни решенија. Се селат во помали градови, купуваат постари станови за реновирање или бараат недвижности надвор од најатрактивните населби. Други се потпираат на помош од семејството. Без таква поддршка, за многумина влезот на пазарот на недвижности станува речиси невозможен.
Она што најмногу загрижува е чувството дека правилата на играта се промениле. Генерациите пред нив успевале со просечни примања да изградат куќа или да купат стан. Денешните млади често имаат подобро образование, подобро платени работни места и повеќе можности, но сепак чувствуваат дека патот до сопствениот дом е потежок.
Затоа прашањето дали сопствениот стан станува недостижен сон повеќе не изгледа како претерана драматизација. За многу луѓе тоа е реална дилема со која се соочуваат секој месец додека ја плаќаат киријата и се обидуваат да одвојат нешто на страна.
Можеби сопствениот дом нема да стане недостижен за сите. Но факт е дека денес бара многу повеќе време, многу повеќе планирање и многу поголема финансиска дисциплина отколку порано. А додека цените продолжуваат да растат, сѐ повеќе млади ќе се прашуваат дали клучевите од сопствениот стан навистина се поблиску или секоја година се оддалечуваат уште малку.