Во поранешна Југославија постоеја компании кои не само што вработуваа илјадници, а некои и десетици илјади луѓе, туку со своите производи и големи инфраструктурни проекти беа присутни на светските пазари.

Од бродови и трактори до електроенергетска опрема и машински алати – дел од овие индустриски системи беа меѓу најзначајните извозници на тогашната држава.

Дел исчезнаа во транзицијата, други беа поделени и приватизирани, а некои успеаја да преживеат и денес работат во поинаква форма.

1. Југословенските бродоградилишта – бродови за светскиот пазар

Бродоградилиштата во Сплит, Риека и Пула беа еден од симболите на индустриската моќ на поранешна Југославија.

Во нив се градеа товарни, патнички и специјализирани бродови, а голем дел од производството беше наменет за странски купувачи. Југословенските бродови пловеа за компании од Европа, Блискиот Исток и други делови од светот.

Бродоградбата не обезбедуваше работа само за луѓето во самите бродоградилишта. Зад неа стоеше цел синџир компании што произведуваа мотори, електрична опрема, метални конструкции и други компоненти.

По распадот на Југославија следуваа губење на дел од традиционалните пазари, реструктурирање и финансиски проблеми, а европските бродоградилишта истовремено се соочија и со огромна конкуренција од Азија.

2. „Раде Кончар“ – електроиндустриски гигант од Загреб

Загрепски „Раде Кончар“ беше едно од најпознатите имиња на југословенската електроиндустрија.

Компанијата произведуваше трансформатори, генератори, електромотори, индустриска и електроенергетска опрема и учествуваше во реализација на големи енергетски проекти.

Имаше сопствени производствени и истражувачки капацитети, а производите и инженерските решенија се пласираа на бројни странски пазари.

Но приказната за KONČAR не завршува со распадот на Југославија. Компанијата продолжи да работи во Хрватска и денес е активна во енергетиката, транспортот и електроиндустријата.

3. Energoinvest – сараевски гигант кој работеше низ светот

Сараевски Energoinvest беше еден од најзначајните инженерски и извозни системи на поранешна Југославија.

Компанијата проектираше и реализираше електроенергетски и инфраструктурни проекти и беше присутна на пазари во Африка, Азија, Блискиот Исток и други региони.

Во периодот на најголем развој системот вработуваше десетици илјади луѓе и располагаше со инженери, проектантски бироа, производствени капацитети и претставништва во странство.

Распадот на Југославија и војната во Босна и Херцеговина драматично го погодија системот. Дел од производствените капацитети и пазарите беа изгубени, а некогаш огромната компанија беше значително трансформирана.

Сепак, Energoinvest не исчезна – компанијата постои и денес, иако во многу поинаков обем од времето на СФРЈ.

4. IMT – трактор што го знаеше речиси секое село

Индустрија машина и трактора – IMT од Белград беше еден од најпрепознатливите производители на земјоделска механизација во Југославија.

Тракторите со ознаката IMT со децении беа вообичаена слика на нивите низ целиот регион. Покрај трактори, компанијата произведуваше и друга земјоделска механизација, а значителен дел од производството се извезуваше.

Во најдобрите години фабриката произведуваше десетици илјади трактори годишно и беше еден од најважните индустриски работодавачи во својот сектор.

По распадот на заедничкиот југословенски пазар следуваа пад на производството, финансиски проблеми и долготрајно реструктурирање. IMT подоцна заврши во стечај.

Сепак, името не исчезна целосно – брендот IMT беше преземен од индискиот производител на трактори TAFE.

5. Првомајска – загрепски гигант за алатни машини

Првомајска од Загреб беше едно од големите имиња на југословенската машинска индустрија.

Иако денес понекогаш погрешно се претставува како текстилна компанија, Првомајска всушност беше специјализирана за производство на алатни машини и опрема за обработка на метал.

Нејзините корени датираат од 1936 година, а по Втората светска војна компанијата го добива името Првомајска.

Произведуваше стругови, глодалки, машини за брусење и друга индустриска опрема, а со развојот на технологијата влезе и во производство на нумерички управувани, односно NC и CNC машини.

Во периодот на најголем развој системот имал околу 7.500 вработени и повеќе производствени погони.

Колкав индустриски капацитет имала компанијата покажуваат и податоците од првата половина на 1980-тите.

Во периодот 1981–1985 година Првомајска просечно произведувала околу 2.050 алатни машини годишно, а просечниот годишен извоз изнесувал околу 23,4 милиони американски долари.

Компанијата имала сопствени инженерски и развојни капацитети, а машините се продавале и надвор од југословенскиот пазар.

По распадот на Југославија, губењето на дел од пазарите и проблемите во процесот на транзиција и приватизација доведоа до постепено распаѓање на некогашниот голем индустриски систем.

Од фабрики со илјадници работници до сосема поинаква економија

Судбината на овие компании не е иста.

Некои, како KONČAR и Energoinvest, продолжија да постојат и по распадот на Југославија, но во променета структура и обем. Други поминаа низ стечаи, приватизации или целосно исчезнаа во формата во која некогаш ги познаваше регионот.

Она што е заедничко е размерот.

Илјадници работници, сопствени истражувачки и развојни центри, фабрики и производствени погони, како и производи што се извезуваа на пазари илјадници километри од Југославија.

Токму затоа, и децении подоцна, имиња како IMT, Првомајска, KONČAR и Energoinvest остануваат дел од индустриската историја на регионот.