Колку чини ручекот? А уште поточно, колку часови треба да работи еден човек за да го стави на маса?
Тоа е прашањето што сè повеќе ги мачи семејствата, особено оние во кои платата не стигнува ни до крајот на месецот, а фрижидерот се празни многу побрзо од паричникот. Македонскиот ручек одамна не е само прашање на домаќинлук, туку економска равенка. И тоа равенка во која граѓанинот речиси секогаш губи.
Во маркетите, луѓето веќе не купуваат „што треба“, туку што мора. Се гледа тоа по количките. Помалку месо, повеќе компири. Помалку овошје, повеќе тестенини. Јогуртот се зема еден, не два. Сирењето се гледа, па се враќа назад. Маслото, ако има акција. Пилешкото, ако е со жолта етикета. А говедско?
Семеен ручек за четворица, дури и кога е скромен, лесно може да ја изеде дневницата на работник со ниска плата. Ако се стави во кошница месо, зеленчук, салата, леб, млечен производ и овошје, сметката брзо оди нагоре. Без десерт, без пијалак, без „ајде земи и нешто за утре“. Само основното.
И тогаш доаѓа непријатната математика. Ако некој работи осум часа дневно за плата од 28.000 или 30.000 денари, неговиот еден работен ден не вреди многу повеќе од една просечна семејна трпеза. Во некои случаи, не ја ни покрива целосно. Човек цел ден на работа, а дома ручекот му ја јаде дневницата. Малку сурово звучи, ама така изгледа сметката.
Познавачи на економските движења велат дека проблемот не е само во тоа што цените пораснале, туку што платите не го следат реалниот живот. На хартија има раст. Во соопштенија има просечни плати, индекси, проценти, трендови. На каса има друго. Таму нема просек. Таму има сума што треба да се плати веднаш.
Една мајка во маркет не размислува за инфлациски стапки. Таа гледа дали со 1.000 денари може да направи ручек и да остави нешто за појадок. Еден татко не пресметува бруто-домашен производ додека стои пред месарница. Тој гледа дали да земе килограм месо или половина, па другата половина да ја надомести со ориз. Тоа е реалната економија. Не онаа од графиконите.
Аналитичарите предупредуваат дека најопасно е кога основната храна почнува да станува товар. Кога семејството почнува да се откажува од квалитет, а не само од количина, тогаш ударот не е само по стандардот, туку и по здравјето. Евтината храна најчесто е потешка, посолена, помалку хранлива. Ама полни стомак. И тоа, за многумина, станува главниот критериум.
Во македонските домови, ручекот отсекогаш имал посебна тежина. Не бил само оброк, туку собирање на семејството. Тенџере на шпорет, салата на средина, леб исечен на кришки, некој доцни од работа, децата прашуваат што има за јадење. Тоа е слика што изгледа обично, ама всушност кажува многу за животот. Денес таа слика е под притисок.
Се менуваат и навиките. Се готви повеќе за два дена. Месото се става „за вкус“, не како главно јадење. Салатата се прави ако доматите не се прескапи. Овошјето се купува по парчиња, не по килограм. Некогаш домаќините се фалеа кој направил побогата трпеза. Сега се фалат ако успеале да поминат поевтино. И тоа со право.
Работодавачите често велат дека трошоците им се зголемени, дека пазарот е тежок, дека платите не можат да растат преку ноќ. И тоа не е целосно неточно. Но не може ни работникот бескрајно да живее од разбирање. Сметките немаат разбирање. Касата во маркет нема разбирање. Детето кога бара ужина за училиште, не бара економско образложение.
Тука е и најголемата пукнатина. Платата формално постои, но реално не обезбедува мир. Човек работи, а пак брои. Работи, а пак се откажува. Работи, а пак се чувствува како да е на раб. Тоа создава тивка нервоза во домовите, онаа што не се гледа на вести, ама се слуша во кујна кога ќе се отвори фиоката со сметки.
Државата повремено интервенира со замрзнати цени, маржи, акции, контроли. Тие мерки знаат краткорочно да помогнат, но не ја решаваат целата приказна. Зашто ако една цена се смири, друга скока. Ако маслото е поевтино, сирењето оди нагоре. Ако лебот е стабилен, зеленчукот изненадува. А семејниот буџет нема многу простор за изненадувања.
На крајот, прашањето не е дали македонското семејство може да преживее со помалку. Може. Тоа го докажува со години. Прашањето е зошто постојано мора да преживува.
Ручекот не треба да биде финансиски подвиг. Не треба за едно тенџере и една салата да се мери колку часови си стоел на нозе, колку нерви си оставил на работа и дали ти останале пари за утре. Ама сè почесто токму така се мери.
И затоа, кога некој ќе каже дека „има работа, ама нема работници“, можеби треба да погледне и во другата сметка. Онаа од маркет. Таму убаво се гледа колку навистина вреди еден работен ден.