Ова веќе не е обична расправија меѓу работодавачи и вработени. Не е ни само прашање дали младите „се размазени“, како што знаат да кажат дел од газдите. Прашањето е многу поконкретно: колку вреди еден работен ден, осум часа на нозе, пат до работа, храна, сметки, деца, кирија, кредит, облека, лекови, телефони, живот?
Зашто платата од 28.000 денари на хартија изгледа како редовен приход. Во реалноста, често се топи уште пред да стигне средината на месецот.
Работник што патува од периферија до Скопје веќе има трошок. Автобус, гориво или организиран превоз ако фирмата го има. Потоа пауза, сендвич, кафе, цигари за тие што пушат, телефонска сметка, дома сметки за струја и вода. Ако има дете, приказната завршува уште побрзо. Пелени, градинка, облека, лекарства, млеко. И тогаш некој од страна му вели: „Па што сакаш, работа има“.
Има, ама каква?
Работодавачите не се без аргументи. Дел од нив навистина се соочуваат со сериозен недостиг на кадар. Во угостителството, трговијата, производството, градежништвото, сезонските работи, сè потешко се наоѓа човек што ќе дојде, ќе остане и ќе работи подолг период. Некои фирми велат дека нудат редовна плата, пријавување, превоз, оброк, па пак луѓето си заминуваат по неколку недели. Некогаш и по неколку дена.
Но, тука почнува вториот дел од приказната. Работникот веќе не гледа само дали ќе биде пријавен. Тоа не е бонус. Тоа е законска обврска. Не гледа ни само дали платата ќе стигне на први. Гледа дали од таа плата може да живее достоинствено.
Познавачи на пазарот на труд велат дека во Македонија одамна не се судираат „мрзливи работници“ и „алчни газди“, туку две реалности што повеќе не се допираат. Работодавачот пресметува трошоци, придонеси, кирија, струја, суровини, даноци, конкуренција. Работникот пресметува леб, млеко, месо, сметки, превоз, кредит, школо, аптека. И двајцата имаат калкулатор. Само што на крајот на месецот едниот брои дали фирмата ќе издржи, а другиот дали дома ќе останат 1.000 денари до плата.
Затоа и реченицата „никој не сака да работи“ звучи сè понеубедливо. Поточно би било: никој не сака да работи за плата што не го покрива ни основниот живот. Особено не ако работата е тешка, сменска, физичка, под притисок, со викенди, празници и шеф што мисли дека платата му дава право на сè.
Младите, пак, се посебна приказна. Тие побрзо пресекуваат. Ако не им чини, заминуваат. Во странство, на друга работа, онлајн, сезонски, било каде. Повозрасните често трпат повеќе, но и кај нив трпението е потрошено. Некогаш човек молчел затоа што немал избор. Денес изборот можеби не е идеален, ама го има. Германија, Хрватска, Словенија, Малта, па и некој магацин во Скопје што плаќа 5.000 денари повеќе. Малку ли е? За некого тие 5.000 денари се половина сметка за струја и една недела пазарење.
Од друга страна, дел од фирмите со право предупредуваат дека не можат преку ноќ да ги зголемат платите без да ги зголемат цените. Малите бизниси особено се стиснати од сите страни. Нив не ги мачи само платата на работникот, туку и тоа што купувачот не сака поскап производ, државата си го бара своето, банката своето, добавувачот своето. И тие се во клинч.
Но, има една работа што веќе не поминува: да се бара лојален работник за минимални пари, со максимална флексибилност, без вистинска почит и со реченица „ако не ти чини, има кој ќе работи“. Е, изгледа веќе нема.
Работникот не исчезна. Само престана да доаѓа таму каде што не гледа смисла. Тоа е најголемата промена. Порано ниската плата се прикриваше со муабет за сигурност. Денес сигурноста не значи многу ако човек е сигурен само во тоа дека цел месец ќе биде сиромашен.
Аналитичарите предупредуваат дека фирмите ќе мора да ја сменат логиката. Не само со плати, туку и со однос. Работно време што се почитува. Пауза што навистина постои. Шефови што не се однесуваат како сопственици на туѓ живот. Можност за напредување. Јасни правила. Нормална комуникација. Не е тоа луксуз. Тоа е основа.
И работниците, од своја страна, не можат секогаш да очекуваат европска плата во фирма што работи на македонски пазар со македонски цени и македонска наплата. Но можат, и треба, да очекуваат плата од која нема да се чувствуваат понижено. Разликата е голема.
На крајот на краиштата, пазарот на трудот ја кажува вистината подобро од сите соопштенија. Ако една фирма со месеци не може да најде работник, можеби проблемот не е само во работниците. Ако луѓето масовно одбиваат понуда, можеби понудата не е добра. Толку едноставно.
Работник има. Прашањето е дали платата, условите и односот се доволни за тој човек утре наутро да стане, да се облече и да каже: вреди да одам.