Меѓу земјите кои добиле можност да ја одложат целосната примена се Франција, Германија, Италија, Белгија, Холандија, Грција, Малта, Португалија и Швајцарија.
Ова е особено значајно и за македонските граѓани, бидејќи EES се однесува на патниците од земји кои не се членки на Европската Унија при влез и излез од Шенген-зоната.
Што значи EES за македонските патници?
Новиот систем постепено го заменува класичното печатење на пасошите со електронска евиденција на влезовите и излезите.
Во рамките на EES се прибираат податоци од патните документи, како и биометриски податоци – отпечатоци од прсти и фотографија, односно скенирање на лицето, во зависност од конкретната постапка и статусот на патникот.
Целта е на европско ниво електронски да се евидентира кога државјаните на земји надвор од ЕУ влегуваат и ја напуштаат Шенген-зоната.
Сепак, практичната примена на системот се покажала посложена од очекуваното.
Техничките проблеми создаваат застои
EES беше пуштен во употреба во октомври 2025 година, по повеќегодишни одложувања, а планот беше системот постепено да стане целосно оперативен.
Во меѓувреме се појавиле проблеми со софтверот, биометриската опрема и недостигот на доволно граничен персонал.
Поради можноста новите процедури да создадат големи редици, на земјите им бил даден период од 150 дена во кој можеле привремено да ги суспендираат проверките кога метежот ќе стане преголем.
Тој период заврши на 6 септември, но најмалку девет земји ја информирале Европската комисија дека нема целосно да го применуваат системот додека техничките проблеми не бидат надминати.
Според „The Times“, Брисел се согласил со ваквиот пристап со цел да се одржи нормалниот проток на патници на границите.
Авиокомпаниите предупредуваат на проблеми
За поголема флексибилност при воведувањето на EES претходно бараа и авиокомпаниите, аеродромите и пристанишните оператори.
Меѓународната асоцијација за воздушен транспорт (IATA) предупреди дека во практичната примена веќе биле забележани оперативни проблеми, технички дефекти и нестабилност на системот на повеќе аеродроми.
Од друга страна, претставници на Европската Унија тврдат дека системот генерално функционира добро.
Каде настанува проблемот?
EES не се спроведува идентично во секоја земја. Одредени држави користат и дополнителни дигитални решенија преку кои патниците можат однапред да достават дел од потребните информации.
Националните системи треба да бидат поврзани со централната инфраструктура управувана од eu-LISA, агенцијата на ЕУ задолжена за големите информациски системи во областа на безбедноста и границите.
При првата регистрација се создава електронско досие на патникот, кое потоа треба да овозможи полесна идентификација при следните преминувања на границата.
Но токму тука се појавиле дел од проблемите. Во некои случаи биометриските информации биле собрани, но поради технички грешки не биле успешно пренесени во централниот систем.
Во други случаи, граничните службеници не можеле да пристапат до веќе постојното досие на патникот, поради што процедурата морала повторно да започне од почеток.
Како последица, дел од скапата биометриска опрема поставена на европските аеродроми и пристаништа во одредени периоди останувала неискористена.
Што следува?
Иако EES останува дел од новиот европски модел за контрола на надворешните граници, неговото целосно воведување очигледно нема да се одвива со исто темпо во сите земји.
За македонските граѓани тоа значи дека процедурата при патување може да се разликува во зависност од земјата и граничниот премин преку кој влегуваат во Шенген-зоната, додека системот целосно не се стабилизира и не почне да се применува унифицирано.