Македонија влегува во период што економистите го нарекуваат „опасна зона“. Енергенсите поскапуваат, ѓубривата стануваат луксуз за земјоделците, а основните суровини се движат нагоре со темпо што не остава многу простор за маневрирање. Во продавница, тоа се чувствува веднаш. На фактура, уште повеќе.
Проблемот не е само во цените. Тие растат, да. Но платите, иако формално повисоки, не се поткрепени со поголема продуктивност. Со други зборови, се троши повеќе, а не се создава повеќе. Разликата некаде мора да се покрие. Обично, на крај ја плаќа стопанството.
А таму, веќе има нервоза.
Домашната економија одамна е врзана за увоз. Суровини, енергенси, репроматеријали. Секое надворешно поместување директно се прелева дома. Ако на светските пазари нешто поскапи, тука ефектот се чувствува со задоцнување, но затоа удира посилно. Градежништвото, како еден од столбовите на растот, веќе покажува знаци на замор. Помалку проекти, повисоки трошоци, неизвесни инвеститори.
И тука почнува вистинската приказна.
Се појавува зборот што никој не сака да го слушне. Стагфлација. Слаб раст, висока инфлација, притисок врз работните места. Три проблеми во едно. Кога економијата забавува, компаниите прво ги кратат трошоците. Најчесто, тоа значи едно – луѓе.
„Ако трендот продолжи, ќе видиме постепено замрзнување на нови вработувања, а потоа и отпуштања“, предупредуваат економски аналитичари.
Не нагло, не спектакуларно. Полека. Прво нема нови огласи. Потоа не се продолжуваат договори. И на крај, се кратат цели сектори.
Во меѓувреме, домаќинствата веќе го менуваат однесувањето. Купуваат помалку, одложуваат поголеми трошоци, пресметуваат пред да платат. Тоа дополнително ја забавува економијата. Круг што сам се затвора.
Банките стануваат повнимателни. Кредитите поскапи. Инвеститорите претпазливи. Никој не сака да ризикува во нестабилна средина. А кога нема инвестиции, нема ни раст.
Познавачите на состојбите велат дека клучот е во реакцијата на институциите. Народната банка има алатки, но тие не се без последици. Кога каматите се зголемуваат за да се сопре инфлацијата, се гуши и економската активност. Владата, пак, има простор за интервенции, но секоја мерка чини. Буџетот не е без дно.
Некои предлагаат таргетирана поддршка за најпогодените сектори. Други бараат кратење на непродуктивните трошоци и фокус на инвестиции што носат реален ефект. Трети предупредуваат дека ако се задоцни, мерките ќе бидат поскапи и помалку ефикасни.
Има и една поедноставна слика. Мал бизнис што вчера плаќал една цена за струја, денес плаќа друга. Истото важи за суровини, транспорт, услуги. Кога ќе ги собере сите трошоци, мора да реши – дали да ги покачи цените или да намали нешто друго. Често, изборот не е тежок. И не е пријатен.
Во целата приказна, најнезаштитени остануваат оние со фиксни приходи. Пензионери, вработени со минимална плата, мали семејни бизниси. Тие први ја чувствуваат инфлацијата.
Економијата не паѓа одеднаш. Таа се лизга. Ден по ден, процент по процент. И додека официјалните бројки уште изгледаат „во рамки на нормалата“, реалниот живот веќе испраќа сигнали.
Прашањето не е дали ќе има притисок. Веќе го има. Прашањето е колку долго ќе трае. И кој ќе го издржи.