Најранливи се производите што не можат да чекаат. Овошје, зеленчук, свежи салати, егзотични плодови, цитруси, производи што патуваат со брод, камион или авион и мора да стигнат навреме. Кај нив нема многу простор за одложување. Бананата не може да стои во контејнер уште две недели и да се правиме дека ништо не се случило. Ниту доматот, ниту краставицата, ниту јагодите.
Проблемот е во тоа што кризата не удира само во еден трошок. Удира на повеќе страни одеднаш. Поскапо гориво, повисоки премии за осигурување, ризични рути, заобиколување на опасни зони, подолги испораки, недостиг од капацитети, дополнителни такси. Во дел од извештаите за пазарот на свежи производи веќе се наведува дека превозот за одредени рути е поскап, а времето на испорака е значително продолжено, особено за стока што се движи меѓу Азија, Блискиот Исток и Европа.
За обичниот купувач тоа изгледа едноставно: оди на пазар или во маркет и гледа дека килограм портокали, домати или пиперки чини повеќе од минатата недела. Но зад таа цена има цел синџир. Производител, пакување, ладен транспорт, складиште, шпедиција, осигурување, трговец на големо, трговец на мало.
Познавачи на пазарот предупредуваат дека свежата храна прва ја чувствува нестабилноста во транспортот. Причината е јасна. За разлика од конзервирана или замрзната стока, свежото овошје и зеленчук имаат рок, температура. Ако бродот доцни, ако камионот чека, ако авионот не полета, цената веќе не е иста. Некогаш стоката стигнува со задоцнување. Некогаш стигнува со послаб квалитет. Некогаш воопшто не се исплати да се испрати.
Во Велика Британија веќе се предупредува дека свежата храна може да поскапи поради ефектите од конфликтот врз енергетските пазари, товарните рути и влезните трошоци во синџирот на снабдување. Слични сигнали доаѓаат и од европскиот сектор за свежи производи, каде што како најизложени се посочуваат стакленичкото производство, увезените производи со краток рок и категориите што зависат од сложена логистика.
Тука не станува збор само за далечни пазари. Европа голем дел од свежите производи ги обезбедува од различни региони, во зависност од сезоната. Кога домашното производство е послабо или надвор од сезона, полиците се полнат со увоз. А кога увозот станува поскап, притисокот се прелева и врз локалното производство. Зошто? Затоа што растат и трошоците за енергија, амбалажа, ѓубрива, транспорт и складирање.
Трговците, барем во првата фаза, обично се обидуваат да го амортизираат ударот. Дел од производите ги продаваат со помала маржа, дел ги заменуваат со поевтини алтернативи, дел ги намалуваат промотивните акции. Но тоа не може бесконечно. Ако кризата трае, цената мора некаде да излезе. На рафт, на тезга, на сметка.
Аналитичарите велат дека најголем ризик има кај производите што зависат од брз транспорт и од увоз преку чувствителни рути. Авионското карго веќе се соочуваше со нарушувања, а кај расипливата стока тоа создава дополнителна нервоза кај извозниците и кај увозниците. Кога нема доволно простор во авионите или кога рутите се менуваат, се плаќа повеќе. Просто.
За потрошувачите во регионот тоа може да значи поскапи цитруси, банани, авокадо, рано пролетно и летно овошје, но и повисоки цени на дел од зеленчукот што доаѓа од увоз или од стакленици со високи енергетски трошоци. Нема секој производ да поскапи исто. Нема ни секој пазар да реагира исто. Но насоката е јасна: свежата храна повторно станува чувствителна ставка во семејниот буџет.
Најлошото е што купувачот ретко гледа што точно плаќа. Не гледа војна, не гледа бродови што заобиколуваат, не гледа осигурителни премии, не гледа редици во пристаништа. Гледа само цена. И си вели: пак поскапело.
А зад тоа „пак“ стои цела географија на кризи, рути и трошоци. Од Блискиот Исток до европските пазари. Од контејнерот до гајбата. Од гајбата до кесата што некој ја носи дома, малку полесна од вчера, а платена повеќе.