Податоците за откупните и производните цени повторно го отвораат еден од најтврдоглавите проблеми во македонското земјоделство – јазот меѓу производната, откупната и малопродажната цена. Производната цена на зелката се движи од 18 до 22 денари за килограм, а откупната од 12 до 20 денари. Кај пиперката производната цена е од 25 до 35 денари, а откупната од 20 до 30 денари. Кај пченицата производството чини околу 18 до 20 денари за килограм, додека откупот оди од 15 до 18 денари. Кај доматите, пак, производната цена е од 30 до 45 денари, а откупната од 25 до 40 денари за килограм. Со други зборови, во дел од сезоната земјоделецот не продава со мала добивка, туку со загуба. И тоа не е некоја несреќна случајност, туку шема што се повторува.
На хартија, сите го разбираат проблемот. На терен, секој ја турка вината кон другиот. Земјоделецот вели дека откупувачот ја диктира цената. Откупувачот вели дека пазарот е преполн, дека робата е расиплива, дека транспортот, складирањето и ризикот не се бесплатни. Трговецот вели дека плаќа кирија, работници, струја, даноци, калирање, фрлена роба. Државата, најчесто, вели дека има субвенции. И така кругот се затвора. А некаде во тој круг, најтенкиот крај повторно го влечат производителот и купувачот.
„Проблемот не е само во тоа што некој става маржа. Маржа мора да има. Проблемот е што производителот нема сила да преговара, а потрошувачот нема начин да види каде точно поскапел производот“, велат познавачи на аграрниот пазар.
Според нив, Македонија има пазар на кој многу мали производители излегуваат расцепкано, без договори, без складишта, без заеднички настап и без вистинска информација за тоа колку ќе се сади, колку ќе се бере и каде ќе се продава. Кога сите ќе насадат исто, цената паѓа. Кога робата мора да се продаде истиот ден, преговарање речиси и нема.
Најпластичен е примерот со доматот. Земјоделецот може да го продаде килограмот за 25 денари, откупувачот потоа да го пласира за 35 денари, дистрибутерот да го носи до 45 денари, а во малопродажба тој да заврши од 60 до 80 денари за килограм. На крај, граѓанинот гледа цена на тезга и нервозно коментира дека „сè отиде нагоре“. Земјоделецот, пак, гледа иста таа цена и се прашува: па добро, ако таму е 80, зошто мене ми го земаа за 25?
Тука почнува вистинската приказна. Не онаа лесната, со еден виновник. Не е толку едноставно. Во цената влегуваат транспорт, амбалажа, работна рака, сортирање, расипување, складирање, пазарни такси, кирии, гориво, ризик. Но, ако сите тие трошоци ја објаснуваат разликата, тогаш системот треба да биде транспарентен. Ако не ја објаснуваат, тогаш некој во синџирот зема многу повеќе отколку што пазарот може праведно да оправда. Тука е клучот. Не во муабетот „сите се крадци“, туку во тоа што никој не ја гледа целата сметка.
Експертите посочуваат дека македонскиот земјоделец најчесто настапува сам. Со еден трактор, неколку декари, семејна работна сила и надеж дека годината ќе биде добра. Во регионот има примери каде просечните фарми се поголеми, задругите се поразвиени, а договорното производство е почесто. Кај нас, просечната фарма најчесто е мала и расцепкана, задругите се слабо развиени, а договорното производство е ретко.
„Кога човек продава сам, тој продава под притисок. Кога сто земјоделци продаваат заедно, тие веќе разговараат поинаку“, велат агроекономисти.
Според нив, без здружување нема вистинска преговарачка моќ. Еден производител со полн камион пиперки не може да чека долго. Пиперката не е злато во сеф. Ако денес не ја продаде, утре веќе губи квалитет. И тогаш доаѓа реченицата што земјоделците најмногу ја мразат: „Толку е цената, земи или остави“. А што да остави? Производ што го работел со месеци?
Државата, исто така, не може да се извади само со субвенции. Субвенцијата е помош, но не е стратегија. Ако се субвенционира производство без план за пласман, се добива повеќе роба, но не и подобра цена. Ако нема ладилници, преработувачки капацитети, извозни договори и јавна берза на реални цени, земјоделецот повторно завршува пред откупен пункт, со калливи чизми и со страв дека ќе му пропадне родот. И тогаш секоја теорија за слободен пазар звучи малку празно. Малку… како да е пишувана од канцеларија.
Од друга страна, и земјоделците мора да признаат дел од проблемот. Непланираното производство, садењето „по комшиски рецепт“ и трката сите да влезат во истата култура создаваат вишоци што ја туркаат цената надолу. Ако една година пиперката поминала добро, следната година половина регион сади пиперка. Ако зелката дала некаква заработка, следната сезона сите гледаат зелка. Пазарот тоа не го простува. Нема емоција. Само понуда, побарувачка и сила на оној што може да чека.
На крајот, граѓанинот плаќа скапо, но тоа не значи дека земјоделецот заработува добро. Тоа е најголемата заблуда. Високата цена во маркет не е доказ за богат производител. Напротив, многу често е доказ дека меѓу нивата и касата има предолг, прескап и нетранспарентен синџир. Некогаш оправдан, некогаш надуен, некогаш чисто шпекулативен. А граѓанинот нема увид. Само плаќа и молчи.
Решението не е во една мерка. Како што велат експертите, решението не е ни во еден состанок, ни во една владина одлука пред избори, ни во повремено замрзнување на цени. Потребни се договорно производство, силни земјоделски задруги, инвестиции во складишта, ладилници и преработка, јавно достапни дневни откупни и малопродажни цени, како и посериозна контрола на синџирот од нива до полица.
Ако се знае колку добива производителот, колку зема откупувачот, колку чини транспортот и колку останува во малопродажба, тогаш ќе се види и кој навистина ја јаде разликата.
Дотогаш, ќе ја гледаме истата сцена. Земјоделецот ќе се жали дека продава под цена. Купувачот ќе се чуди како е можно зеленчукот да чини толку. Трговците ќе зборуваат за трошоци. Државата ќе најавува мерки. А некаде помеѓу сите нив, во таа магла од маржи, откуп, транспорт и пазарна „логика“, ќе исчезнува најважното прашање: како е можно храната да биде скапа за оној што ја купува, а евтина за оној што ја произведува?