На прв поглед, логиката вели дека без месо, без млечни производи и без скапи деликатеси, трошоците би требало да паднат. Но реалноста, како и обично, е покомплицирана.
Во маркетите веќе се чувствува суптилна промена. На рафтовите со грав, леќа, ориз и тестенини има повеќе купувачи. Маслиновото масло, јаткастите плодови, замрзнатата риба – производи што во текот на годината се купуваат повремено, одеднаш стануваат „основни“.
Експерти за трговија велат дека во овој период се случува прераспределба на трошоците, а не нужно нивно намалување. Наместо месо, кое е најскапата ставка во неделната кошничка, домаќинствата купуваат повеќе риба, зеленчук и овошје. А тие, особено во зима и рана пролет, не се евтини.
Економски аналитичари објаснуваат дека постот може да биде поевтин само ако се базира на едноставна, традиционална исхрана – грав, компир, туршија, леб.
Но ако трпезата се „надоместува“ со скапи морски плодови, авокадо, бадеми, чиа семе и слични модерни намирници, тогаш сметката лесно може да биде и повисока од вообичаената. Особено во урбаните средини, каде што постот сè почесто се практикува во комбинација со трендови на здрава исхрана.
Познавачи на пазарот на храна укажуваат и на друг феномен. Во период на пост расте побарувачката за свеж зеленчук, а понудата сè уште е ограничена на увозни производи.
Тоа значи повисоки цени. Домашното производство допрва ќе пристигне, а до тогаш, доматите, пиперките и краставиците остануваат луксуз за дел од граѓаните. И тука се крши митот дека постот автоматски значи заштеда.
Од друга страна, дел од семејствата навистина успеваат да скратат од трошоците.
Со намалување на купувањето месо и млечни производи, се избегнуваат импулсивни купувања, а оброците се поедноставни. Помалку разновидност, помалку искушенија во маркетот.
„Кога постам, трошам помалку, затоа што готвам поедноставно“, велат граѓани во неформални разговори. И навистина, во таков модел има логика.
Сепак, трговците не гледаат значителен пад на прометот. Напротив. Податоците од претходни години покажуваат дека вкупната потрошувачка се задржува на слично ниво, само структурата се менува. Наместо месо, повеќе риба. Наместо сирење, повеќе намази од зеленчук. Наместо колбаси, повеќе конзервирана храна. Пари се трошат, но поинаку.
Има и психолошки момент. Во период на пост луѓето почесто готват дома, помалку нарачуваат храна од ресторани.
Тоа може да значи заштеда. Но истовремено се купуваат повеќе суровини, повеќе состојки за подготовка на разновидни посни јадења.
Некои домаќинства велат дека дури тогаш сфаќаат колку чини „здравата“ исхрана.
На крајот, одговорот не е едноставен. Велигденскиот пост може да биде период на финансиско растоварување ако се следи традиционален, скромен модел на исхрана.
Но може да стане и дополнителен трошок ако се претвори во гастрономска авантура со скапи алтернативи. Сè зависи од навиките, од пазарните цени и од тоа како секое семејство ја толкува смислата на постот.
А можеби вистинското прашање и не е дали ќе се заштеди или ќе се потроши повеќе, туку дали во трката со цените ќе се изгуби суштината на периодот што треба да биде… поинаков. И по дух, и по трпеза.