Во периодот од 2015 до третиот квартал од 2025 година цените на домовите во Европската Унија пораснале за речиси 65 проценти, додека кириите се зголемиле за околу 22 проценти. Трендот продолжил и во 2026 година – во првиот квартал становите биле за 5,1 процент поскапи во споредба со истиот период претходната година, а кириите за три проценти.
Дополнителен проблем се повисоките каматни стапки, кои го отежнуваат купувањето стан со кредит. Кај изнајмувањето, пак, особено растат цените на новите договори – што директно ги погодува оние кои првпат се отселуваат од семејниот дом.
Младите се отселуваат сè подоцна
Во 2024 година 49,1 отсто од младите на возраст од 18 до 34 години во ЕУ живееле со барем еден родител или во домаќинство во кое го делеле семејниот приход.
Просечната возраст за напуштање на родителскиот дом изнесувала 26,2 години, но разликите низ Европа се огромни.
Во Хрватска младите се осамостојувале во просек на 31,3 години, во Словачка на 30,9, во Грција на 30,7, во Италија на 30,1, а во Шпанија на 30 години. Сосема поинаква е ситуацијата во Финска, Данска и Шведска, каде младите заминуваат од дома веќе околу 21-22 години.
Но и раното осамостојување има висока цена. Речиси еден од десет млади во ЕУ троши најмалку 40 проценти од расположливиот приход само за домување. Кај студентите трошокот за сместување во просек одзема речиси половина од нивниот буџет.
Станот почнува да одредува каде младите ќе студираат и работат
Последиците веќе не се сведуваат само на прашањето дали некој може да си дозволи сопствен стан.
Високите кирии влијаат врз тоа дали млад човек може да студира во друг град, да прифати пракса или работа далеку од родното место, но и кога ќе се отсели, ќе стапи во брак или ќе основа семејство.
Проблем има и со студентското сместување. Во ЕУ, според проценките, недостигаат околу 4,8 милиони места, додека само 38 проценти од студентите кои не живеат со своите семејства престојуваат во студентски објекти управувани од универзитети, јавни институции или акредитирани оператори.
Станови нема доволно, а милиони домови стојат неискористени
Една од причините за растот на цените е недоволната изградба. Бројот на дозволи за станбена изградба во ЕУ од 2021 до 2024 година се намалил за околу 22 проценти, додека трошоците за градење меѓу 2010 и 2024 година пораснале за 56 проценти.
Истовремено, само шест до седум проценти од станбениот фонд отпаѓа на социјално домување.
Дополнителен притисок создава краткорочното туристичко изнајмување, чиј обем меѓу 2018 и 2024 година пораснал за 93 проценти. Од друга страна, околу 20 проценти од домовите во Европа се проценуваат како празни или недоволно искористени, вклучувајќи втори, сезонски и инвестициски недвижности.
На Европа ѝ недостигаат стотици илјади нови станови годишно
За да се одговори на побарувачката, проценките се дека во Европа треба да се создаваат повеќе од два милиони домови годишно.
Во моментов се градат околу 1,6 милиони, што остава потреба од приближно 650.000 дополнителни станови секоја година. Само за оваа дополнителна изградба би биле потребни околу 153 милијарди евра годишно.
Проблемот дополнително ќе се зголемува со концентрацијата на населението во градовите. До 2050 година се очекува околу 83 проценти од европското население да живее во урбани средини.
Европа бара решение за станбената криза
Размерите на проблемот ја натераа Европската Унија посериозно да се вклучи во прашањето за достапното домување, иако станбената политика главно останува во надлежност на државите и локалните власти.
Мерките се насочени кон зголемување на инвестициите во достапни и социјални станови, студентско сместување и полесно финансирање на нова изградба. Се разгледуваат и решенија за намалување на финансиските бариери со кои младите се соочуваат при изнајмување стан.
Посебно внимание се посветува и на градовите со најголем станбен притисок, каде проблем претставуваат краткорочното туристичко изнајмување, празните станови и вторите домови.
Станбената криза така одамна престана да биде само прашање на цената на квадратен метар. За милиони млади Европејци таа сè повеќе одредува кога ќе се осамостојат, каде ќе студираат, каде ќе работат и кога ќе можат да започнат сопствен семеен живот.