Не лентата во фабрика, не шалтер, не канцеларија со картичка за влез. Работно место кое почнува од кујнска маса, од соба, од кафуле, од викендичка, понекогаш и од автомобил паркиран пред зграда, додека се чека ред за нешто сосема друго.
Сликата на пазарот на труд тивко се менува. Млади луѓе продаваат производи преку интернет, водат страници на мали бизниси, монтираат видеа, пишуваат текстови, преведуваат, цртаат логоа, средуваат реклами, прават фотографии, испорачуваат услуги, наоѓаат клиенти надвор од земјата, а дел од нив паралелно работат и редовна работа. Плата, плус нешто на страна. Или обратно – нешто на страна што полека станало главен приход. И тука почнува вистинското прашање: дали државата го гледа ова како нова економска реалност или како проблем што треба да се казни?
Експертите за пазар на труд велат дека младите не бегаат од работа, туку од стариот модел на работа. Тоа е важна разлика. Не станува збор само за желба да се седи дома во тренерки, како што често површно се коментира. Станува збор за потреба да се заработи повеќе, побрзо, пофлексибилно и без класичната зависност од работодавач кој нуди плата недоволна за кирија, сметки, храна и малку нормален живот. Еден млад човек денес може да земе помал проект од странство и да заработи колку што во некои сектори би заработил за половина месец. Не секогаш, не лесно, ама може. И тоа „може“ ја менува психологијата.
„Новата генерација не размислува како нивните родители. За нив огласот за работа не е единствена врата. Тие прво прашуваат: што можам сам да направам, кому можам да продадам услуга и колку време ќе ми земе тоа?“, велат познавачи на состојбите на пазарот на труд.
Оваа промена носи и добра и лоша вест. Добрата е што младите стануваат попретприемачки настроени, бараат начини да не зависат целосно од домашната економија и ја користат дигиталната инфраструктура како алатка за приход. Лошата е што голем дел од оваа работа се случува во сива зона. Без договор, без придонеси, без јасна евиденција, без пензиско осигурување, без здравствена сигурност и без заштита ако клиентот не плати. Денес има пари, утре нема. Денес профилот носи нарачки, утре алгоритмот го закопал. И готово.
Тука државата обично доцни. Наместо прво да разбере, па да регулира, кај нас често се оди обратно – прво сомнеж, па казна, па дури потоа објаснување. Но дигиталната работа не може да се третира како класична тезга без фискална каса. Фриленсер што наплатил услуга од странство, девојка што продава рачно изработени производи преку социјални мрежи, студент што монтира кратки видеа за клиенти, млад брачен пар што води онлајн продажба од дома – сите тие не се ист случај. А често се ставаат во ист кош: „непријавени приходи“.
Финансиски аналитичари предупредуваат дека ако државата настапи само репресивно, ќе го добие спротивниот ефект. Луѓето нема да се формализираат, туку ќе се кријат подобро. Ќе наплаќаат преку туѓи сметки, во готово, преку роднини, преку платформи што тешко се следат. Тоа не е решение. Тоа е трка во која државата губи време, а граѓаните губат доверба.
„Паметна регулација значи едноставни правила, ниски почетни трошоци и јасна процедура. Ако некој заработува повремено, не може веднаш да го третирате како голема фирма. Прво треба да му дадете можност лесно да се пријави, да плати разумен данок и да знае што добива за тоа“, коментираат економски експерти.
Во пракса, многумина млади не се против плаќање данок. Тоа е уште една заблуда. Проблемот е што системот им изгледа тежок, нејасен и напишан за некој друг век. Книговодител, пријави, шифри на дејност, придонеси, прашања дали треба фирма, дали може како физичко лице, како се пријавува приход од странство, што ако приходот е нередовен, што ако е 3.000 денари овој месец, а 60.000 следниот. И човек се откажува. Не затоа што сака да биде „сива економија“, туку затоа што патот до белата зона му изгледа како лавиринт.
Работодавачите, пак, имаат друга мака. Дел од нив веќе чувствуваат дека младите не сакаат да влезат во класичен работен однос ако условите не им даваат смисла. Плата од која едвај се живее, фиксно работно време, строг надзор, малку простор за напредување – тоа сè потешко минува. Особено кај луѓе кои виделе дека со два-три клиенти може да заработат повеќе, па макар и понестабилно. Слободата има цена, ама и ниската плата има цена. Само што за втората поретко зборуваме.
Сивата економија во овој сегмент не е само фискален проблем. Таа е и социјален проблем. Ако илјадници млади работат без придонеси, за десет или дваесет години ќе имаме генерација со приходи, но без стаж. Со работа, но без сигурност. Со искуство, но без институционална трага дека нешто работеле. Тоа денес изгледа далечно. „Ајде, млад сум, ќе видам понатаму“. Но понатаму доаѓа брзо. Многу брзо.
Затоа, државата треба да ја фати оваа промена додека уште може да ја обликува. Не со закани, не со акции за плашење, туку со модел што ќе им одговара на луѓето кои заработуваат нередовно, сезонски, проектно или преку интернет. Едноставна дигитална пријава, минимални давачки за мали приходи, јасен праг кога почнува посериозна обврска, можност за доброволни придонеси, јасни упатства на разбирлив јазик. Не документ од 40 страници што никој не го чита. Една страница. Три чекори. Толку.
Познавачите велат дека ова може да биде шанса, не само ризик. Македонија нема голем пазар, но има луѓе кои можат да работат за поширок пазар. Ако дел од младите заработуваат од странски клиенти, тие пари влегуваат дома. Се трошат во домашни продавници, за кирија, за храна, за техника, за услуги. Тоа е прилив. Мал, раситнет, ама реален. И токму затоа не треба да се брка како криминал од прв ден.
Од друга страна, не може сè да остане „под рака“. Ако некој гради сериозен бизнис, продава континуирано, има стабилен приход и конкурира со регистрирани фирми, тогаш фер е да има правила. И кон државата, и кон купувачите, и кон конкуренцијата. Паметната регулација не значи амнестија за сите. Значи разлика меѓу студент што повремено заработува од дизајн и развиена онлајн продавница која со години работи без никаква пријава. Тоа не е исто. Не смее да биде исто.
Новата генерација веќе ја испрати пораката: нема да чека работа на лента во фабрика. Нема да чека оглас залепен на врата. Нема да моли за минимална плата ако знае да продаде знаење, време или производ преку интернет. Прашањето е дали институциите ќе ја разберат таа порака или повторно ќе реагираат кога возот веќе заминал.
Работата од дома, фриленсот и паралелните приходи не се мода што ќе помине. Тоа е нов слој на економијата. Малку хаотичен, малку див, понекогаш неправеден, често несигурен, ама жив. И ако државата сака да го внесе во системот, ќе мора прво да го престане стариот рефлекс – да гледа прекршител пред да види човек што се обидува да заработи. Тука е клучот. Не во казната, туку во вратата што конечно ќе биде доволно лесна за да ја отворат и оние кои досега работеле од сенка.
Извор:denar.mk